Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam (Đạo Mẫu)

Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam, còn được biết đến với các tên gọi như Đạo Mẫu, tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu hay thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, là một hình thức tín ngưỡng dân gian có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời trong đời sống tinh thần của người Việt. Dù cùng tôn vinh hình tượng các đấng thần linh mang tính nữ, nhưng việc thờ Nữ thần, Thánh Mẫu, Thánh Cô hay hệ thống Mẫu Tam phủ, Tứ phủ vẫn có những đặc trưng riêng về vị thế, quyền năng và trật tự trong hệ thống thần điện.

Là một tín ngưỡng bản địa tiêu biểu, thờ Mẫu lấy hình tượng người Mẹ làm trung tâm tôn thờ, biểu trưng cho sự sinh sôi, che chở và bảo hộ đối với con người và cuộc sống. Hình tượng Mẫu không chỉ phản ánh quan niệm truyền thống về vai trò của người phụ nữ trong gia đình và cộng đồng, mà còn trở thành nơi gửi gắm những khát vọng về sự bao dung, chở che cũng như mong muốn vượt qua những ràng buộc của xã hội phong kiến chịu ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng Nho giáo. Trong hệ thống tín ngưỡng này còn có Thánh Bản Mệnh - vị thần được xem là người dẫn dắt tín đồ trên con đường tu tập để hướng về Mẫu, đấng tối cao của Đạo Mẫu Việt Nam thuộc Hoàng Thiên Tiên Thánh Giáo. 

Thờ Mẫu Tam phủ

Vào lúc 17 giờ 15 phút ngày 1/12/2016 theo giờ địa phương (21 giờ 15 phút theo giờ Việt Nam), tại Phiên họp lần thứ 11 của Ủy ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO tổ chức tại thành phố Addis Ababa, Ethiopia, di sản "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" tại 21 tỉnh, thành phố đã chính thức được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khẳng định giá trị đặc sắc và sức sống bền bỉ của loại hình tín ngưỡng này trong đời sống văn hóa dân tộc.

Cô Đôi Thượng ngàn

Thờ Mẫu ở miền Bắc

Tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Bắc được hình thành trên nền tảng của tục thờ Nữ thần có nguồn gốc từ thời tiền sử. Trải qua quá trình phát triển của lịch sử dân tộc, đặc biệt trong thời kỳ phong kiến, nhiều vị Nữ thần đã được lịch sử hóa và cung đình hóa để trở thành các Mẫu thần được triều đình sắc phong và tôn vinh. Từ trước thế kỷ XV, hình thức thờ phụng với các danh xưng như Quốc Mẫu, Vương Mẫu hay Thánh Mẫu đã khá phổ biến, tiêu biểu như Mẫu Âu Cơ, Quốc Mẫu Tây Thiên, Mẹ Thánh Gióng, Tứ vị Thánh Nương hay Đinh Triều Quốc Mẫu.

Bước sang khoảng thế kỷ XV, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ dần được định hình rõ nét và phát triển mạnh mẽ trong đời sống dân gian. Đây cũng là giai đoạn xuất hiện nhiều vị thánh mẫu quan trọng như Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Mẫu Địa hay Cô Đôi Thượng Ngàn. Cùng với đó, hệ thống nghi lễ, thực hành tín ngưỡng từng bước hoàn thiện và chịu ảnh hưởng nhất định từ Đạo giáo.

Thờ Thiên Y A Na

Thờ Mẫu ở miền Trung

Tại miền Trung, đặc biệt ở khu vực Nam Trung Bộ, tín ngưỡng thờ Mẫu mang màu sắc giao thoa văn hóa rõ nét. Bên cạnh sự hiện diện của hệ thống Mẫu Tam phủ, Tứ phủ với nhiều đặc điểm riêng so với miền Bắc, thể hiện qua nghi thức hầu đồng ở Huế, nơi đây còn bảo lưu và phát triển mạnh mẽ các hình thức thờ Nữ thần và Mẫu thần.

Các Nữ thần được tôn thờ phổ biến gồm Tứ vị Thánh Nương và Bà Ngũ Hành, trong khi hệ thống Thánh Mẫu tiêu biểu có Thiên Y A Na, Po Nagar hay tín ngưỡng thờ Bà Hỏa (Hỏa Tinh Thánh Mẫu) tại làng Tân Trà, xã An Đôn, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, sau này tiếp tục được lan tỏa vào vùng Nam Bộ.

Ở Huế, tín ngưỡng thờ Mẫu còn là kết quả của quá trình giao lưu và tiếp biến giữa văn hóa Việt với văn hóa Chăm, đồng thời dung hợp nhiều yếu tố của Phật giáo và Đạo giáo. Sự ra đời của Thiên Tiên Thánh Giáo gắn liền với cộng đồng cư dân Hội Sơn Nam - những người từ Nam Định di cư vào Huế từ thời tiền Nguyễn và mang theo truyền thống thờ Mẫu của quê hương. Trong khi đó, điện Huệ Nam vốn là nơi thờ nữ thần Po Nagar của người Chăm. Qua quá trình tiếp biến văn hóa, người Việt đã bản địa hóa vị nữ thần này thành Thiên Y A Na và tôn xưng là một vị thượng đẳng thần trong đời sống tín ngưỡng dân gian.

Thờ Thiên Hậu Thánh mẫu

Thờ Mẫu ở miền Nam

Nếu như ở Bắc Bộ, sự phân biệt giữa tín ngưỡng thờ Nữ thần và Mẫu thần được thể hiện khá rõ thông qua nguồn gốc và danh xưng của các vị thần, thì tại Nam Bộ ranh giới này trở nên mềm mại và linh hoạt hơn.

Điều này xuất phát từ đặc điểm lịch sử của vùng đất phương Nam - nơi hội tụ và giao thoa của nhiều cộng đồng cư dân khác nhau. Trong quá trình mở đất và định cư, người Việt không chỉ mang theo những tín ngưỡng truyền thống từ quê hương mà còn tiếp nhận, dung hòa với đời sống tín ngưỡng của cư dân bản địa, từ đó tạo nên một không gian văn hóa tâm linh phong phú và đa dạng.

Những vị Nữ thần được người dân Nam Bộ tôn thờ có thể kể đến như Bà Ngũ Hành, Tứ vị Thánh Nương, Bà Thủy Long, Bà Chúa Động, Bà Tổ Cô hay Bà Cố Hỷ. Bên cạnh đó là hệ thống Mẫu thần quen thuộc như Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Bà Chúa Ngọc và Bà Thiên Hậu. Ngoài ra, tại nhiều địa phương còn lưu truyền tín ngưỡng thờ các vị cô linh ứng như Cô Năm Châu Đốc, Cô Hai Châu Đốc, Cô Hai Hiên ở Sa Đéc hay Cô Sáu tại Côn Đảo, góp phần làm phong phú thêm đời sống tín ngưỡng của cư dân Nam Bộ.