Khuôn khổ pháp lý mới của Pháp và cơ hội hồi hương di sản văn hóa có nguồn gốc Việt Nam

Việc Quốc hội Pháp thông qua luật khung về hoàn trả tài sản văn hóa bị chiếm đoạt không chỉ đánh dấu một thay đổi quan trọng trong chính sách di sản của nước này mà còn mở ra một giai đoạn mới trong nỗ lực xử lý các di sản của thời kỳ thuộc địa. Sau khi được Quốc hội và Thượng viện thông qua, đạo luật đã được Tổng thống Pháp ký ban hành và chính thức có hiệu lực từ tháng 5/2026, trở thành cơ sở pháp lý lâu dài cho việc xem xét các yêu cầu hoàn trả di sản từ các quốc gia sở hữu nguồn gốc của hiện vật.

Trong nhiều thế kỷ, pháp luật Pháp được xây dựng trên nguyên tắc "bất khả chuyển nhượng" đối với tài sản công. Nguyên tắc này có nguồn gốc từ Sắc lệnh Moulins năm 1566 và sau đó được pháp điển hóa trong Bộ luật Di sản của Pháp. Theo đó, các hiện vật thuộc hệ thống "Bảo tàng nước Pháp" được coi là tài sản công vĩnh viễn của quốc gia và không thể bị bán, chuyển nhượng hoặc trao trả, kể cả cho quốc gia nơi hiện vật được hình thành hoặc xuất xứ.

Chính rào cản pháp lý này khiến các trường hợp hoàn trả trước đây đều phải được xử lý thông qua những đạo luật riêng biệt do Quốc hội Pháp thông qua theo từng trường hợp cụ thể. Điều đó khiến quá trình hồi hương hiện vật kéo dài, phức tạp và phụ thuộc đáng kể vào các cân nhắc chính trị, ngoại giao của từng thời kỳ.

Sự ra đời của đạo luật năm 2026 đã tạo ra bước chuyển căn bản trong cách tiếp cận của Pháp. Thay vì giải quyết từng trường hợp theo cơ chế ngoại lệ, luật mới thiết lập một khuôn khổ pháp lý mang tính ổn định và lâu dài, cho phép Chính phủ Pháp xem xét việc hoàn trả thông qua các thủ tục hành chính và cơ chế thẩm định chuyên môn rõ ràng. Đây được xem là sự chuyển đổi từ mô hình xử lý cá biệt sang cơ chế hệ thống, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các quốc gia có nhu cầu hồi hương di sản văn hóa.

Theo các quy định mới được bổ sung vào Bộ luật Di sản, việc xem xét hoàn trả áp dụng đối với các tài sản văn hóa bị chiếm đoạt trong khoảng thời gian từ ngày 20/11/1815 đến ngày 23/4/1972 và hiện đang thuộc sở hữu của các cơ quan công quyền hoặc nằm trong các bộ sưu tập công cộng của Pháp. Luật đồng thời đưa ra các tiêu chí cụ thể để xác định hành vi chiếm đoạt bất hợp pháp, bao gồm các trường hợp trộm cắp, cướp bóc, chuyển giao dưới áp lực cưỡng bức hoặc bạo lực, cũng như các giao dịch được thực hiện bởi những chủ thể không có quyền sở hữu hợp pháp đối với hiện vật.

Quy trình xem xét hoàn trả được thiết kế theo hướng bảo đảm tính khoa học, minh bạch và đối thoại giữa các bên liên quan. Các hồ sơ yêu cầu sẽ được đánh giá trên cơ sở nghiên cứu nguồn gốc hiện vật, các chứng cứ lịch sử và căn cứ pháp lý trước khi được chuyển tới cơ quan tư vấn chuyên môn để đưa ra ý kiến trước khi Chính phủ Pháp quyết định việc hoàn trả.

Bên cạnh đó, quốc gia đề nghị hoàn trả cũng cần chứng minh năng lực bảo tồn, trưng bày và quản lý hiện vật theo các tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời cam kết bảo đảm khả năng tiếp cận công cộng và ngăn ngừa nguy cơ chuyển nhượng hoặc thất thoát sau khi tiếp nhận di sản được hồi hương.

Đối với Việt Nam, khuôn khổ pháp lý mới này mở ra những triển vọng đáng chú ý trong việc nghiên cứu khả năng hồi hương các hiện vật đang được lưu giữ tại Pháp. Trong thời kỳ thuộc địa, một số lượng lớn hiện vật, tài liệu và tác phẩm nghệ thuật có nguồn gốc Việt Nam đã được đưa sang Pháp và hiện được bảo quản tại nhiều bảo tàng, thư viện và cơ sở lưu trữ khác nhau. Trong số đó, Bảo tàng Quai Branly - Jacques Chirac hiện lưu giữ khoảng 9.500 hiện vật liên quan đến lịch sử, văn hóa và nghệ thuật Việt Nam, bao gồm tài liệu, hình ảnh, nhạc cụ, hiện vật dân tộc học và các tác phẩm điêu khắc.

Việc hồi hương các hiện vật này, nếu đủ điều kiện pháp lý theo quy định mới của Pháp, không chỉ mang ý nghĩa khôi phục các giá trị lịch sử và văn hóa đã bị phân tán trong quá khứ mà còn góp phần làm sâu sắc hơn quan hệ hợp tác văn hóa giữa Việt Nam và Pháp trong giai đoạn hiện nay.

Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm với những yêu cầu và thách thức mới. Để có thể hiện thực hóa các yêu cầu hoàn trả trong tương lai, Việt Nam cần chuẩn bị bài bản cả về cơ sở pháp lý, năng lực chuyên môn và nguồn lực bảo tồn. Trọng tâm trước mắt là rà soát, lập danh mục ưu tiên đối với các hiện vật có giá trị đặc biệt, đồng thời xây dựng hồ sơ khoa học đầy đủ nhằm chứng minh nguồn gốc, lịch sử dịch chuyển và căn cứ xác định hành vi chiếm đoạt bất hợp pháp theo các tiêu chí mà pháp luật Pháp đặt ra.

Song song với đó, việc nâng cao năng lực bảo tồn, trưng bày và quản lý hiện vật theo tiêu chuẩn quốc tế cũng là điều kiện quan trọng để tăng tính thuyết phục của các hồ sơ đề nghị hoàn trả. Trong quá trình này, đối thoại học thuật, hợp tác bảo tàng và ngoại giao văn hóa nhiều khả năng sẽ đóng vai trò quan trọng không kém các lập luận pháp lý thuần túy.

Có thể thấy, thay đổi trong luật pháp của Pháp không chỉ phản ánh sự điều chỉnh trong chính sách di sản quốc gia mà còn cho thấy xu hướng ngày càng rõ nét của cộng đồng quốc tế trong việc nhìn nhận và xử lý các vấn đề di sản của thời kỳ thuộc địa. Đối với Việt Nam, đây là thời điểm thích hợp để đẩy mạnh nghiên cứu, rà soát và xây dựng chiến lược hồi hương di sản một cách bài bản và có hệ thống. Nếu được triển khai hiệu quả, quá trình này không chỉ góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa dân tộc mà còn thể hiện trách nhiệm chung trong việc tôn trọng lịch sử và gìn giữ các giá trị di sản của nhân loại.